1 października 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Pulmonologia - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Kaszel

dr med. Miłosz Jankowski
II Katedra Chorób Wewnętrznych
Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński, Kraków
Kaszel
Fot. 123rf/Vladimir Nenov

Kaszel jest odruchem obronnym służącym oczyszczaniu dróg oddechowych z nadmiaru wydzieliny lub ciał obcych.

Po głębokim wdechu przy początkowym krótkotrwałym zamknięciu krtani następuje szybki wydech. W momencie otwarcia krtani wytworzone w klatce piersiowej i płucach wysokie ciśnienie gwałtownie wyrzuca powietrze, które porywa napotkane na swej drodze cząstki.

Kaszel powstaje na drodze odruchowej (mimowolnie) albo jest wywołany dobrowolnie. Kaszel odruchowy jest zapoczątkowany przez podrażnienie receptorów kaszlowych w oskrzelach. Impulsy nerwowe są następnie przewodzone do ośrodka kaszlu w mózgu (ściślej w rdzeniu przedłużonym), gdzie koordynowane jest działanie uczestniczących w kaszlu: mięśni klatki piersiowej, przepony i krtani.

Ze względu na czas trwania wyróżnia się kaszel ostry (trwający krócej niż 3 tygodnie), podostry (3–8 tygodni) i przewlekły (ponad 8 tygodni).

Ze względu na charakter kaszel dzieli się na suchy (bez odkrztuszania wydzieliny) i produktywny (mokry, wilgotny), czyli z odkrztuszaniem wydzieliny (odkrztuszaną wydzielinę nazywa się fachowo plwociną).

Jakie są przyczyny kaszlu?

REKLAMA

Kaszel jest najczęstszym objawem chorób układu oddechowego. Kaszel ostry jest najczęściej objawem zakażenia wirusowego górnych dróg oddechowych – gardła, krtani, tchawicy, oskrzeli, rzadziej zakażenia bakteryjnego (bardzo silny kaszel występuje w krztuścu) lub choroby alergicznej, takiej jak alergiczny nieżyt nosa. Występuje również w przypadku dostania się ciała obcego do dróg oddechowych, w napadach astmy, zaostrzeniach przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), zapaleniu płuc i zatorowości płucnej.

Kaszel podostry występuje najczęściej po przebytym zakażeniu wirusowym dróg oddechowych, kiedy uszkodzony nabłonek dróg oddechowych ulega odnowie (trwa zwykle do kilku tygodni).

Częste przyczyny kaszlu przewlekłego to:

  • astma
  • przyjmowanie inhibitorów konwertazy angiotensyny (leków stosowanych w leczeniu nadciśnienia tętniczego, niewydolności serca, choroby wieńcowej i chorób nerek)
  • palenie papierosów i POChP
  • refluks żołądkowo-przełykowy (zarzucanie treści żołądkowej do przełyku i gardła, a z niego do krtani i niżej położonych dróg oddechowych)
  • zapalenie zatok przynosowych.

Rzadziej wywoływany jest przez: nowotwór płuca, podrażnienie dróg oddechowych przez zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego lub w miejscu pracy (np. pyły, różne związki chemiczne), gruźlicę, przewlekłe choroby śródmiąższowe płuc i zalegające ciało obce w drogach oddechowych. Trzeba pamiętać, że kaszel przewlekły jest jednym z podstawowych objawów nowotworów płuca.Kaszel może mieć również charakter psychogenny.

Przyczynę kaszlu lekarz może podejrzewać na podstawie charakteru kaszlu i wyglądu plwociny. Kaszel suchy wskazuje na zakażenia wirusowe, astmę, chorobę śródmiąższową płuc, niewydolność serca lub wiąże się z przyjmowaniem inhibitora konwertazy angiotensyny (występuje u ok. 15% osób przyjmujących te leki, zwykle pojawia się w ciągu pierwszego tygodnia od rozpoczęcia leczenia i ustępuje po odstawieniu leku, ale nieraz dopiero po kilku tygodniach).

Jeśli odkrztuszana jest ropna plwocina (jest zielona lub żółta), to przyczyną kaszlu może być zakażenie zatok przynosowych, oskrzeli lub płuc. Odkrztuszanie dużej ilości (nawet pół szklanki) ropnej plwociny wskazuje na rozstrzenie oskrzeli. Kaszel z odkrztuszaniem plwociny śluzowej (białawej), gęstej i lepkiej, zwykle w godzinach porannych, jest typowy dla przewlekłego zapalenia oskrzeli i POChP. Plwocina przezroczysta i lepka jest charakterystyczna dla astmy, grudki i czopy w plwocinie występują w przebiegu grzybicy dróg oddechowych i mukowiscydozy. Przyczyną plwociny krwistej, czyli podbarwionej krwią (zob. krwioplucie), mogą być: zapalenie oskrzeli, rozstrzenie oskrzeli, rak płuca, gruźlica i bakteryjne zapalenie płuc.

Jeśli w plwocinie widać cząstki pokarmu, to znaczy, że istnieje połączenie między tchawicą i przełykiem (przetoka tchawiczo-przełykowa) albo że kaszlący zachłysnął się pokarmem. Należy jednak pamiętać, że powyższe informacje mają charakter orientacyjny. Pełna ocena kaszlu przewlekłego wymaga zawsze kontaktu z lekarzem!

Co zrobić w razie wystąpienia kaszlu?

Jeśli kaszlowi towarzyszą inne niepokojące objawy, takie jak duszność (uczucie braku powietrza, trudności w oddychaniu), znaczne osłabienie, krwioplucie (odkrztuszanie krwi), należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Kaszel wymagający interwencji pogotowia ratunkowego ze względu na możliwe zagrożenie życia to:

  • kaszel z odkrztuszaniem różowej, pienistej wydzieliny połączony z silną dusznością (i nierzadko z sinicą, czyli zasinieniem warg i skóry, zwłaszcza twarzy i palców rąk), spowodowany obrzękiem płuc w następstwie niewydolności serca
  • kaszel połączony z nasilającą się dusznością, z początkowo słyszalnymi świstami w płucach, które później cichną, a stan chorego się pogarsza – ciężki napad astmy nieustępujący mimo leczenia stosowanego początkowo przez chorego i jego rodzinę
  • kaszel spowodowany zachłyśnięciem ciałem obcym, jeśli pomimo kaszlu nie udaje się usunąć ciała obcego z dróg oddechowych i nasila się duszność
  • kaszel, po którym nastąpiła utrata przytomności
  • kaszel z odkrztuszaniem krwi.

Pilnej konsultacji lekarskiej wymaga również kaszel przewlekły, zwłaszcza jeśli jego charakter uległ zmianie lub towarzyszą mu: krwioplucie, duszność, zmniejszenie masy ciała i chrypka (utrzymująca się ponad 3 tygodnie).

Jak się leczy kaszel?

Lekarz po ustaleniu przyczyny kaszlu ma zadanie ją usunąć. Leki hamujące kaszel (przeciwkaszlowe) zaleca się rzadko, w niektórych przypadkach suchego, bardzo silnego lub męczącego kaszlu. Nie powinno się ich stosować w kaszlu produktywnym. Podstawowymi lekami przeciwkaszlowymi są dekstrometorfan i kodeina, przyjmowane doustnie w postaci syropu lub tabletek. Leki przeciwkaszlowe w niewielkich dawkach wchodzą w skład złożonych leków „na przeziębienie”.

W chorobach z zaleganiem wydzieliny w drogach oddechowych (p. przyczyny produktywnego kaszlu) kaszel jest zjawiskiem korzystnym, ponieważ umożliwia ich oczyszczenie. Nie należy go zatem hamować, a wręcz odwrotnie – podejmuje się postępowanie zmierzające do poprawy efektywności kaszlu (zwiększenia ilości odkrztuszanej plwociny). Najważniejszą przyczyną nieskuteczności kaszlu jest osłabienie mięśni klatki piersiowej i brzucha, dlatego podstawową rolę odgrywa rehabilitacja (fizjoterapia) oddechowa: zabiegi zwiększające efektywność kaszlu i nauka efektywnego kaszlu.

Leki nasilające odkrztuszanie (wykrztuśne), rozrzedzające wydzielinę (mukolityczne), takie jak acetylocysteina, ambroksol i mesna, mają znaczenie drugoplanowe. Preferuje się ich przyjmowanie doustne (w postaci tabletek, syropów lub proszków do sporządzania roztworów), choć można je również stosować wziewnie, czyli dooskrzelowo – w tzw. nebulizacji (lek produkowany w postaci płynnej jest podawany z użyciem urządzenia [inhalatora] wytwarzającego aerozol). Najprostszym sposobem rozrzedzenia wydzieliny w drogach oddechowych jest nawilżenie wdychanego powietrza poprzez zastosowanie nawilżacza pokojowego lub inhalacje roztworu soli fizjologicznej (0,9% roztworu NaCl).

Czy kaszel może być groźny?

Kaszel rzadko powoduje powikłania. Należą do nich: omdlenie, odma opłucnowa (wskutek pęknięcia pęcherzyków płucnych i wydostania się powietrza do jamy opłucnej), złamania żeber (na ogół u osób ze zmianami chorobowymi w żebrach, np. osteoporozą lub przerzutami nowotworowymi), uszkodzenie mięśni i nerwów międzyżebrowych.

Kaszel trzeba tłumić po niektórych operacjach, np. neurochirurgicznych i okulistycznych, ponieważ towarzyszące kaszlowi ogólne pobudzenie i wzrost ciśnienia w klatce piersiowej mogą spowodować wzrost ciśnienia wewnątrz czaszki i gałki ocznej.


Kaszel w pytaniach i odpowiedziach

Przewlekły kaszel » lek. Iwona Witkiewicz
Ciężki, przewlekły kaszel » lek. Iwona Witkiewicz
Świszczący kaszel » dr med. Filip Mejza
Kaszel - objawy i przyczyny » dr med. Magdalena Twardowska
Duszność i kaszel u niepalących » lek. Iwona Witkiewicz

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują